Audio: Roy van der Meij | Video: Lotte Notenboom 

Afgelopen week haalde een gebeurtenis in Brazilië wereldwijd het nieuws. De 40-jarige Maju Coutinho maakte namelijk haar presentatiedebuut bij het belangrijkste nieuwsprogramma van het land, Jornal Nacional. Het was voor het eerst in 40 jaar dat het nieuws werd gepresenteerd door een zwarte vrouw. “Bedenk je wat dit betekent voor alle zwarte meisjes die naar de tv kijken? Hoe trots ben ik op je Maju!”, klonk het op Twitter. Waarom is dit, in een land waarvan ongeveer de helft van de bevolking gekleurd is, de eerste gekleurde nieuwspresentatrice? Hoe staan de verschillende rassen en etniciteiten tegenover elkaar in Brazilië? En wat is het belang van een accurate weerspiegeling van de diversiteit in de samenleving op televisie?

Dat de gebeurtenis wereldwijd onder de aandacht kwam ligt volgens Brazilië-deskundige Peter Runhaar aan de functie van Coutinho: “Er zijn wel lokale zenders waar al eerder zwarte presentatoren op beeld waren. Het is daarom niet per se een doorbraak dat er een zwart iemand op televisie is verschenen, maar wel dat zij als anchor is gedebuteerd.”
Roel Janssen, die in de jaren 80 werkzaam was als correspondent voor de NRC in Zuid-Amerika, volgde de situatie op de voet. “Ik zat er natuurlijk jaren geleden, maar probeer nog dagelijks het nieuws over Zuid-Amerika te lezen.” Hij vindt het vreemd dat er zoveel zwarte kunstenaars, artiesten, acteurs en actrices zijn, maar dat het bij nieuwsprogramma’s zo lang heeft moeten duren voordat ze een zwarte nieuwspresentatrice hadden. “Een nieuwslezer op een landelijk televisiekanaal is een rolmodel en heeft een bepaalde voorbeeldfunctie. Ik vind het zeer kwalijk dat er nog geen sprake is van een weerspiegeling op televisie van de diverse samenleving van Brazilië.”

Volgens Runhaar kunnen we spreken van een ontwikkeling, maar hij durft het nog geen doorbraak te noemen. “Zeker de grote televisiezenders in Brazilië zijn een soort conservatieve bolwerken. Dat de minderheden nu representatiever zijn op televisie is een mijlpaal, maar in absolute zin is het aantal zwarte mensen op televisie nog steeds niet representatief voor de gehele bevolking.”

De 29-jarige Paola Salviano, die werkt als architect en model in Nederland, is enthousiast over het nieuws. Ze is van mening dat het een belangrijke ontwikkeling is, aangezien de nieuwe president, Jair Bolsonaro, zich al eerder heeft uitgesproken tegen de minderheden in Brazilië. Ook 26-jarige Raquinele Oliveira vindt dat er voornamelijk witte mensen te zien zijn op de Braziliaanse televisie en is blij met het nieuws.

Brazilië is volgens Janssen een fantastisch land, maar ontzettend ongelijk. Runhaar voegt hieraan toe dat Brazilië een land is waar alles ingewikkelder is dan het lijkt, zo ook op het gebied van ras. Door het slavernijbeleid van de Portugezen heeft de tegenstelling tussen ‘zwart’ en ‘wit’, die wij in de westerse cultuur wel kennen, nooit geleefd in Brazilië. In tegenstelling tot het beleid van de Britse en Franse kolonisten stimuleerden de Portugese kolonisten relaties tussen Portugese meesters en de slaven. Dit kwam door een tekort aan Europese vrouwen. “Daarnaast was Europa destijds nog erg streng gelovig. De Portugezen hadden aan de andere kant van de wereld veel meer vrijheden en konden daar dus ook gemakkelijker voortplanten”, vertelt geschiedkundige Dylan Bouwmans. Dit zegt verder niets over de manier waarop de slaven in Brazilië behandeld werden ten opzichte van slaven in de rest van de wereld, maar verklaart wel waarom er zo’n breed scala aan rassen is in Brazilië.

De hedendaagse samenleving in Brazilië identificeert zichzelf met termen als pardo, preto of branco (bruin, zwart of wit). Met 43% valt een grote groep Brazilianen onder preto. Zij zijn dan lichter dan preto, maar donkerder dan branco. Tegelijkertijd heerst er in Brazilië een klassenmaatschappij waar sociale status en kleur een grote rol speelt. Een gesprek met Thomas Reimer, politicoloog aan de Radboud Universiteit Nijmegen en Edgar Polak, werkzaam voor Stichting Inclusie en Discriminatiebestrijding. Beiden hebben zij affiniteit met Brazilië.

Etnische diversiteit is een onderwerp dat ook in de filmwereld een rol speelt. Cultuurindex Nederland deed in 2018 een onderzoek naar de diversiteit in filmproducties, gebaseerd op 100 films. Hieruit bleek dat 71% van de filmpersonages wit is. Zwarte, Latina en Aziatische vrouwen ontbreken geheel in meer dan de helft van deze films. Om meer aandacht te geven aan ‘zwarte’ films en filmmakers organiseert Reguillo Wijngaarde het Da Bounce Urban Film Festival. Volgens Wijngaarde ligt de oorzaak bij het feit dat de Nederlandse filmmaatschappijen denken dat er geen markt is voor films met zwarte acteurs en actrices. “Zodra de hoofdrol wordt gespeeld door een zwarte acteur denken de filmmaatschappijen dat het niet voor een breed publiek toegankelijk is.” Een misvatting, vindt Wijngaarde. “Kijk maar naar de Marvel-film Black Panther, die heeft records gebroken.”