In de podcast ‘Angst’, geproduceerd door de SVJ, komt Huib de Zeeuw aan het woord over zijn tijd in Iran. Daar heeft hij in 2009 als journalist verslag gedaan van de politieke onrust. Demonstraties, opsluiting en zelfs enkele uren in een isolatiecel hebben hem zichzelf laten tegenkomen.

Je hebt een periode in Syrië en Iran gezeten, in wat voor periode was dat?

”Dat was in 2009, toen heb ik een halfjaar rondgereisd door het midden-oosten. Dat was als journalist wel het meest heftige wat ik heb meegemaakt. Rond mei/juni waren er in Iran protesten tegen het regime na de presidentsverkiezingen die frauduleus waren verlopen. Men ging toen de straat op maar in Iran mag je niet zomaar demonstreren. Daar werd dus al snel met geweld op gereageerd door het regime. Er zijn toen behoorlijk wat mensen omgekomen. Ik was verslaggever van de demonstraties als journalist, maar deed dit illegaal. Ik had geen persvisum. Alle journalisten met een visum werden het land uitgezet.”

Hoe heb je deze tijd ervaren en hoe verliepen de demonstraties?

”Ik zat in een soort adrenaline-rush. Ik was relatief jong en stapte er gewoon in en had nooit eerder zoiets meegemaakt. Ik heb me voorgedaan als student zodat ik op de universiteit kon komen en met studenten kon afspreken om van hen te horen wat er precies gebeurde. Zo was ik best goed op de hoogte. De opstanden begonnen ook op de campus in Teheran en daar zat ik middenin. Dat was wel heftig. Het was een groot universiteitsterrein met hoge hekken en een moskee. En buiten stond de politie. Die schoten met traangasgranaten over de hekken heen zodat ze de demonstraties probeerden te verstoren. Op het terrein zelf mocht de politie niet komen. Er is een dag geweest dat er zeker meer dan een miljoen mensen de straat op gingen van het ene plein naar het ander. De mensenmassa was zo groot dat de politie niet kon optreden. Die stonden aan de zijkant en zolang je maar tussen de mensen was, was je veilig. Ik voelde de angst enerzijds en de hoop anderzijds dat het zou lukken. Maar het kon net zo goed misgaan. Overdag was het relatief veilig maar ’s avonds waren er gevechten gaande tussen oproerpolitie en demonstranten. Er werd met van alles gegooid en daar vielen ook wel slachtoffers bij. De demonstraties hebben niet heel lang geduurd, ik denk een week lang. Het werd op harde hand geëindigd. Veel jongeren die het organiseerden werden gevangengenomen. Zelf heb ik ook een aantal dagen vastgezet als journalist. Ik heb aan den lijve ondervonden hoe het regime omgaat met mensen.”

Heb je je angstig gevoeld tijdens de demonstraties?

”Dat viel eigenlijk wel mee. Bij één demonstratie wel. Na de verkiezingen hebben de opstanden een week geduurd. In Iran is het zo dat de religieuze leider de belangrijkste machthebber is. Hij gaf een week later op vrijdag in de moskee een preek en zei dat iedereen die de straat op ging, dit tegen de wet van God is. Dat betekende dat je hen dan iets mag aandoen omdat ze zondigen tegen Allah. Dat is het heftigste wat tegen je gezegd kan worden. Je kan dus een target zijn voor iedereen. Ik vroeg me af of dit de reden was dat niemand de straat op ging. Een dag later (zaterdag) stond weer een demonstratie gepland, maar die club mensen was veel kleiner. Zijn woorden hadden dus effect. In deze demonstratie werd ook iedereen hard uit elkaar geslagen, ik heb zelf ook wat klappen gehad. Ze sloegen met knuppels. Die dag is angstiger voor mij geweest dan de dagen dat ik vastzat omdat ik niet wist wat er met me zou gebeuren. Iedereen rende ook weg dus ik was iedereen kwijt en wist niet waar ik was, dat maakte het onzeker. Uiteindelijk ben ik naar een hotel toe gevlucht waar nog wel meer journalisten zaten die niet de straat opgingen. Ik werkte toen voor Radio1 en deed verslag. Een paar uur later heb ik hierover verteld. Eerst moest ik wel even bijkomen en alles laten bezinken. Diezelfde avond zijn er mensen neergeschoten waardoor ik toch een paar dagen niet meer naar demonstraties heen ben geweest omdat het te gevaarlijk werd. Dat was echt een wake up call.”

Hoe heb je je gevoeld toen je werd vastgezet?

”Ik was bezig met overleven. Ik heb vier dagen vastgezeten. In het begin kwam ik terecht in een geheime gevangenis, ik werd geblinddoekt en mocht niet weten waar ik was. Ik heb me af en toe wel angstig gevoeld maar ik was voornamelijk bezig hen duidelijk te maken dat ik geen journalist was. Ik had wel door dat ik anders een groot probleem had. Ik deed me voor als toerist en dat ik verdwaald was. Ik was namelijk van de straat geplukt. Ze zagen ook niet dat ik letterlijk verslag deed. Ik had op dat moment geen camera bij me maar ze hadden wel het vermoeden. Wat doet een buitenlander op zo’n moment in Teheran? Ze konden het niet hardmaken dus ik ben bezig geweest een goed verhaal te hebben zodat ik niet door de mand zou vallen en zou overleven.”

Had je je hierop voorbereid?

”Nee, ik had geen ervaring. Ik studeerde nog en was freelancejournalist maar nam er een jaar tussenuit om rond te reizen en te schrijven. Ik was in Syrië geweest en in Jordanië en Libanon, maar in Syrië was het nog ver voor de oorlog. Het was een land met enorme dictatuur maar als toerist voelde ik me niet onveilig. Ik had geen ervaring met demonstraties en ik had ook geen rekening gehouden met het feit dat ik verslag kon doen, omdat alle andere journalisten het land uit waren gezet. Het was voor mij een mogelijkheid te werken en greep dat met beide handen aan. Als ik vanaf het begin angst had gevoeld, had ik het waarschijnlijk nooit gedaan. Ik had minder oog voor mijn eigen veiligheid door de adrenaline rush.”

Wat heb je geleerd van je gevangenschap?

”Ik had geen visie op angst. Ik leerde mezelf gewoon goed kennen. Ik ben erg rustig gebleven tijdens mijn gevangenschap, behalve toen ik een paar uur in een isolatiecel zat. Voor de rest kon ik wel heel helder nadenken samen met andere jongeren. Ik heb het eigenlijk over me heen laten komen en ik kwam erachter hoe ik reageerde op een situatie als deze.”

Heb je doodsangst gekend?

”Ja, dat was tijdens die ene demonstratie na de speech van de hoogste leider. Toen werden de demonstraties tegengehouden en gingen we ‘tegen de wil van God in’. Iedereen op straat wel afgeknuppeld en toen heb ik moeten rennen voor mijn leven. De emoties verschieten echter heel snel. In Iran zijn mensen euforisch en een aantal uur later kan dat omslaan in doodsangst. Het komt ook door onvoorspelbaarheid, er kan elk moment op je geschoten worden.”

Heb je daar nog last van, jaren later?

”Nee, ik ben nog in gesprek geweest bij de psycholoog maar ik heb er geen trauma’s aan overgehouden. Het blijft fijn erover te praten want ik besef dat het heel link of gevaarlijk was.”