Het sociale kredietsysteem. Het is een systeem dat sinds enkele jaren in ontwikkeling is in China. Het geeft de Chinese overheid de mogelijkheid om de burger een ‘sociale score’ te geven op basis van zijn of haar gedrag. Hier in het westen nemen we het met grote verbazing waar. Niet zelden worden er in artikelen of reportages overeenkomsten gemaakt met fictieve doemscenario’s. Toch blijft de daadwerkelijke inhoud en uitvoering van dit systeem nog zeer schimmig. 

Big brother 2.0, de uitkomst van het boek 1984 van George Orwell, of de non-fictieve versie van die ene aflevering van Black Mirror, waarin mensen elkaar een score geven voor iedere ontmoeting of handeling die ze doen: een hoge score opent deuren, een lage score sluit ze. Het zijn vergelijkingen die het bloed door de aderen van menig mens doen stollen. Begrijpelijk, toch is het ook niet onbelangrijk om enige nuance aan te brengen in ons perspectief. Immers, China heeft een volledig ander pad afgelegd in de geschiedenis, het valt daarmee onmogelijk te vergelijken met ons land. Toen wij in de 16de eeuw als republiek verder door het leven gingen, heerste in China het Keizerrijk. Iets wat tot op de dag vandaag niet veranderd is. Waar bij ons het neoliberalisme zege viert, deelt in China het communisme al sinds 1949 de doekjes uit.

Alleen al dit verschil onderstreept hoe fundamenteel anders de bouwstenen zijn van waaruit dit land is opgebouwd in vergelijking tot Nederland. Met dit in het achterhoofd is de voornaamste reden achter het sociale kredietsysteem wellicht wat makkelijker te begrijpen. Om deze reden te ontdekken gingen wij op onderzoek uit. In de volgende audioreportage spraken we met docent Chinees recht en bestuur, Rogier Creemers. Hij legt uit waarom de Chinese overheid dit systeem ontworpen heeft.

‘Sesame credit’ systeem

Het sociale kredietsysteem kent twee uitlopers. De financiële markt heeft zijn eigen systeem. Na de ineenstorting van de planeconomie van Mao Zedong eind jaren tachtig, kwam de markteconomie op. Om de betrouwbaarheid tussen de koper en verkoper meer te garanderen, gaf de overheid in 2015 aan een aantal bedrijven toestemming om een systeem te ontwikkelen om mensen hun loyaliteit naar de markt toe te vergroten. Een bekende vorm is het ‘sesame credit’ systeem, van e-commerce bedrijf Alibaba. Dit bedrijf heeft zijn eigen loyaliteit schema ontwikkeld waarin de consument tussen de 350 en 950 punten kan scoren. De hoogte van de punten hangen af van datagegevens zoals de frequentie dat je iets koopt of je gedrag met betrekking tot terugbetalingen. Zelfs je persoonlijke sociale leven wordt er op nagetrokken en gevolgen hebben. Bij hoge punten maakt je kans op privileges, zoals voordelige aanbiedingen. Bij lage punten worden je mogelijkheden op de markt ingeperkt.

sociale kredietsysteem 

De tweede vorm van het sociale kredietsysteem is er voornamelijk om een bepaald moraal in stand te houden.”In China heeft het socialisme altijd de boventoon gevoerd. Het algehele gedachtegoed daar gaat uit van de maakbare mens. Als iemand ter wereld komt stelt het nog vrij weinig voor, de mens moet vooral goed worden door de juiste omgeving”, aldus Rogier Creemers. Het is in China dus veel gebruikelijker dat de overheid jou normen en waarden oplegt waaraan je je dient te houden.

De ‘sociale score’ zou wellicht op kunnen wijzen dat ook dit systeem mensen hun gedrag beoordeelt met punten. Vooralsnog worden er nergens letterlijk punten toegekend aan je gedrag. Het wordt vooral op lokaal niveau geinterpreteerd en gepraktiseerd. In ruim 40 regio’s worden er experimenten gedaan met zwarte lijsten. Zo zijn er in de stad Shenzhen gezichtsherkenning-camera’s bij ieder zebrapad. Zodra je het maximum aantal keer door rood lopen bereikt heb, kom je op de zwarte lijst te staan. Niet meer kunnen reizen met de sneltrein en het verdwijnen van de kans op een hypotheek zijn enkele consequenties.

Het is belangrijk om te realiseren dat de politiek en cultuur van China, waarin de scheidslijn tussen autoriteit en moraliteit flinterdun is, anders is dan die van het gemiddeld westers land. Het systeem wordt pas in 2020 ingevoerd, het is volop in ontwikkeling en heeft zijn eindbestemming voorlopig nog niet bereikt. Verder onderzoek naar de Chinese overheid en zijn bewegingen moet uitwijzen hoe het sociaal kredietsysteem er uiteindelijk uit komt te zien.