Indonesische schrijfster Ayu Utami wordt vandaag 50 jaar. Een goed moment om terug te blikken op haar invloedrijke carrière. Haar eerste boek, Samans Missie, ontketende in 1998 een beweging van jonge vrouwen die openlijk schreven over seksualiteit, politiek en religie. Twintig jaar later is ze nog steeds actief als schrijfster en politiek activist en is haar nieuwste opera te zien in Nederland, België en Indonesië.

“Voor zijn tijd was Samans missie heel radicaal”, vertelt Basilica Putranti, geboren en opgegroeid in Indonesië. “Mede daardoor werd het al snel populair en veel gelezen. We waren na de val van Soeharto allemaal op zoek naar een nieuwe identiteit en een schrijfster als Ayu inspireerde veel mensen. Ze was een van de pioniers voor de liberalisering van Indonesië.”

Even terug naar het Indonesië van 1998. Op het moment dat Samans Missie wordt uitgegeven, is president Soeharto al meer dan 30 jaar aan de macht in Indonesië. “Soeharto werd in 1965 met enorm veel geweld president”, zegt Henk Schulte Nordholt, hoogleraar Geschiedenis van Indonesië. “Hij had een zeer autoritair bewind. Aan de ene kant zorgde dit voor een constante dreiging van onderdrukking, er was geen sprake van vrijheid van meningsuiting in die periode. Aan de andere kant bracht zijn bewind veel economische ontwikkeling. Een hele grote groep Indonesiërs werd in die periode middenklasse en hebben hun welvaart te danken aan Soeharto.”

Maar dan valt Azië in 1997 in een monetaire crisis. In een jaar tijd heeft de Indonesische munt, de roepia, nog maar een kwart van haar waarde. Schulte Nordholt: “Ineens raakte Indonesië in een stroomversnelling van crises. Duizenden en duizenden studenten gingen de straat op, die zich verzetten tegen de corruptie en pleitten voor meer vrijheid. Ook bovenin de samenleving, bij de elite, groeide de ontevredenheid. Uiteindelijk kwam Soeharto alleen te staan. Eind april 1998 werd het duidelijk dat Soeharto hoe dan ook zal aftreden. Aandacht voor de censuur die jarenlang de stem van het volk onderdrukte, is er dan allang niet meer.”

Indonesiëkundige Henk Schulte Nordholt bekijkt foto’s van studentenprotesten tegen Soeharto. Foto: Ming Zhu

In die perfecte storm komt Samans Missie uit, twee weken voor de val van Soeharto. Indonesiëkundige Schulte Nordholt vertelt in de audioreportage hoe Ayu Utami met Samans Missie zo populair kan worden. Daarnaast bezoekt verslaggever Ming Zhu theoloog Karel Steenbrink. Steenbrink heeft lange tijd in Indonesië gedoceerd en is een groot fan van Ayu Utami’s werk.

Samans Missie levert onder andere kritiek op de onderdrukking van arme boeren op het platteland, zoals dat ook in Soeharto’s regime te zien was. In het boek besluit katholieke priester Wisanggeni mensenrechtenactivist te worden en verandert zijn naam in Saman. In het laatste gedeelte van het boek verkent hij zijn seksualiteit met een getrouwde vrouw. De andere helft van Samans Missie gaat over vier vrouwen die uitvoerig hun seksuele escapades en verlangens met elkaar bespreken. Het boek kreeg veel lof voor de openlijke manier waarop de seksualiteit van de vrouw wordt beschreven, volgens velen een uitdaging van de patriarchale samenleving die nog overheerste in Indonesië.

De focus op seks kregen echter ook veel kritiek te verduren in het conservatieve Indonesië, zelfs binnen Utami’s eigen kringen. “[Mijn ouders] kunnen niet begrijpen dat iemand die teksten mooi kan vinden, vooral die seksuele passages niet”, vertelt de schrijfster in 2001 aan de Volkskrant. Verschillende Indonesische critici vonden het boek ook moeilijk serieus te nemen door de beschreven seksscènes. Het toont het preutse karakter van het land, dat nog steeds merkbaar is. Bijvoorbeeld in de anti-pornowet die sinds 2008 van kracht is. Utami schreef een roman en een toneelstuk genaamd Pengadilan Susila als aanklacht tegen deze wet, die volgens haar vrouwenrechten schendt.

En volgens Basilica Putranti, onderzoeker naar feminisme in Indonesië, wordt het conservatieve alleen maar erger. “Er is sprake van een tweesplitsing in het land: aan de ene kant heb je een liberale stroming, ingezet na de val van Soeharto, en aan de andere kant een sterk conservatief Islamitisch geluid.” Ook Schulte Nordholt herkent deze tendens: “Je ziet de laatste jaren een beweging waar mensen erg tegen homo’s zijn en geen seks voor het huwelijk prediken; reinheid is heel erg belangrijk. En opvallend is dat het niet de ouders, maar juist de kinderen zijn die zich daar heel erg mee bezig houden.” Het is de vraag welke kant in de toekomst de overhand zal krijgen en of activisten zoals Ayu Utami daar invloed op kunnen uitoefenen.

De opera “Kill the West in Me”, waarvan Ayu Utami het script schreef, is op 4 en 6 december nog te zien in Nederland.