De één sneed een stuk af van haar teen, de ander van haar hiel. Aan het einde van het verhaal worden hun ogen er door vogels uitgepikt. Het zijn de stiefzussen van Assepoester, een van de bekendste sprookjes. 

Deze versie hoorde je hopelijk niet als kind, maar een versie van het verhaal waarschijnlijk wel. En nog steeds ontkomen we er niet aan: de ene remake na de ander, series en boeken, wéér een uitbreiding van de Efteling. Wat is het toch met die sprookjes? Waar komt die fascinatie vandaan?

Genoeg reden voor ons om eens dieper te duiken in de ‘er was eens’ verhalen. Van geschiedenis tot fanaten, en van horror tot Disney. 

En dit is dus wat sprookjes écht zijn

Sprookjes zijn al eeuwen oud

The Nutcracker: Disney remake verliest magie

Sprookjesfestival Zwolle betovert bezoekers 

In de huid van je favoriete sprookjesfiguur

Janneke Schotveld over haar nieuwe sprookjesboek

Sprookjeskastelen: ze bestaan echt

Robin Hood: het ultieme idealistische sprookje


Door: Petra Platschorre

Copyright: Petra Platschorre

ACHTERGROND | Ik was vroeger een prinsesje. Roze, glanzende jurk. Een maillot met twee verschillende kleuren. Witte, glimmende handschoenen met een blauw bontje aan de randen. Uiteraard een gouden kroontje op mijn hoofd. En om het helemaal af te maken een roze boa om mijn nek. Je weet wel, zo’n soort sjaal gemaakt van veren. Die dus op een gegeven moment overal in huis lagen. Maar dat maakte niet uit, want ik was helemaal gelukkig. Ik was een echt prinsesje, zoals uit de sprookjes. Vooral die Disney sprookjes waren flink aanwezig toen ik klein was. Asspoester, Bambi, Belle en het Beest. Ik heb Robin Hood twee weken elke dag gekeken op videoband.

Niet alleen ik, maar vele anderen zijn opgegroeid met sprookjes. We kennen de bekende verhalen allemaal. Maar, die verhalen zijn wel heel verschillend. En toch noemen we dat allemaal sprookjes. Gek, of niet? Ik ben benieuwd hoe dat zit.

Woordenboeken

Ik zou er een woordenboek bij pakken, maar die heb ik niet. Even definities googelen dan maar. Op de online versie van de Van Dale krijg ik deze definitie: “eenvoudig verhaal waarin bovennatuurlijke wezens optreden, dieren of dingen kunnen spreken enz.” Redelijk breed. Nog even verder zoeken op het internet. De Eerste Nederlandse Systematisch Ingerichte Encyclopaedie (E.N.S.I.E.), beschrijft het net iets anders: “Een sprookje is een meestal kort, beschrijvend verhaal over één thema.” Daarnaast gaan deze verhalen volgens E.N.S.I.E vaak over tegenstellingen, zoals arm en rijk.

Dit klinkt wel heel breed. Is het dan echt zo simpel? Ik mail met Theo Meder, onderzoeker etnologie aan het Meertens Instituut en gespecialiseerd in volksverhalen, waaronder sprookjes. Dus ik vraag het hem: is er een goede definitie van het genre sprookje? “Je zou het sprookje kunnen proberen te definiëren als: ‘een wat langer fictief avonturenverhaal waarin de held of heldin op pad gaat en een probleem oplost, met magie in aanraking komt en tegenstanders moet verslaan, waarna de hoofdpersoon een partner vindt, rijk wordt of een hoge functie gaat vervullen, en het verhaal uiteindelijk optimistisch eindigt.’”

Copyright: Pixabay

Maar: “Het probleem bij definities is altijd dat er dan steeds weer uitzonderingen te bedenken zijn”, vervolgt Meder. “De kenmerken van sprookjes omschrijven het genre heel behoorlijk.” Hierbij doelt hij op de kenmerken in het boek ‘Van Aladdin tot Zwaan kleef aan’, die hij samen met Ton Dekker en Jurjen van der Kooi heeft geschreven.

Kenmerken

En die kenmerken zijn eigenlijk best wel herkenbaar. Zo vertelt het boek dat het een sprookje zich altijd in het verleden afspeelt, op een onbepaalde plaats of tijd. Daarnaast is er altijd een probleem, of opdracht, waar een oplossing voor moet komen. In de meeste gevallen is de held die dit probleem gaat oplossen, iemand die op het punt staat echt volwassen te worden. Vaak ook een beetje de ‘underdog’. En natuurlijk zijn er de ‘slechteriken’ die het held van het verhaal tegenwerkt.

Heel belangrijk bij een sprookje is de betoverde wereld. Er gebeuren dingen die in de echte wereld  niet kunnen, maar: dit is doodnormaal. In een sprookje is het vanzelfsprekend dat de wereld magisch en wonderlijk is. En het sprookje is lekker rechtlijnig. Radicaal, met scherpe contrasten. Het goede tegen het kwade. En het goede wint. Daarnaast wordt de realiteit op zijn kop gezet. Denk aan Assepoester, die schijnbaar geen vrolijke toekomst heeft, maar toch met de prins eindigt.

Copyright: Pixabay

Omdat het verhaal zo rechtlijnig is, is er ook niet veel ruimte voor karakterontwikkeling. Veel personages hebben niet eens een echte naam. ‘De heks’ of ‘de koning’ is meer dan genoeg. Hoogstens een simpele naam als Roodkapje of Sneeuwwitje.

Even verhaaltechnisch kijken. Het getal drie is belangrijk, volgens ‘Van Aladdin tot Zwaan kleef aan’. Zo lukt iets bijvoorbeeld vaak pas bij de derde poging, om spanning op te bouwen. Vaak bestaan deze sprookjes ook uit twee delen. Na het eerste deel lijkt het probleem opgelost, maar is het nog niet afgelopen: er gebeurt weer iets dat het goede einde tegenwerkt. Dit wordt aan het einde van het tweede deel wel opgelost.

Meer dan wondersprookjes

Flink wat kenmerken dus. Maar het boek vertelt dat veel sprookjes zeker niet al deze kenmerken bevatten. Alleen wondersprookjes bevatten de meeste.

Ho wacht, wondersprookjes. Nu wordt het toch wel heel interessant. Er zijn volgens het boek meerdere genres. Zo heb je het diersprookje, legendesprookje, novellesprookje, domme-duivel-sprookje, formulesprookje en het humoristische sprookje. “Met elk weer hun eigen specifieke kenmerken”, lees ik in het boek. Nooit bij stilgestaan.

Copyright: Pixabay

Heropleving

De kenmerken verklaren ook deels waarom mensen zo’n interesse hebben in sprookjes. “Sprookjes behandelen op een toegankelijke manier allerlei belangrijke levensvragen en sterken ons in het idee dat het goede overwint”, legt Meder uit. “Al als kind word je geconfroneerd met sprookjes en daardoor blijven ze je goed bij.” Er valt dus veel te ontdekken in de wereld van het sprookje. Ik ken er maar een paar, terwijl er alleen al in het genre wondersprookjes 550 verschillende verhalen bekend zijn.

Maar, Meder benadrukt dat sprookjes zeker niet in elke tijd en generatie gewaardeerd werden. “Er is nu eerder een heropleving van sprookjes gaande vanwege de fascinatie voor fantasy, denk aan Harry Potter.”

En daar is het prinsesje in mij blij mee.


Onderdelen

Door: Sasha Bunink

TIJDLIJN | . De term ‘sprookje’ is ontstaan uit het woord ‘sproke’, dat in de 14e eeuw voor het eerst gebruikt werd. Toen der tijd sloeg ‘sproke’ op vertellingen, gesproken die verteld werden door de zogenaamde ‘sprookspreker’. Het is niet gek dat er pas in deze eeuw een term voor bedacht werd. Dit werd mogelijk doordat de boekdrukkunst werd uitgevonden. Termen zoals ‘sproke’ en ‘sprooksprekers’ konden daardoor vastgelegd worden. Zo ook de sprookjes dus. Toch bestaan deze vertellingen al langer dan de boekdrukkunst. Bekijk hieronder de tijdlijn van de geschiedenis van sprookjes.

Klik op de afbeelding om te vergroten.


 

Door: Hylke Haagsma

RECENSIE | In 2018 verschijnt een Disney real-life versie van het verhaal van de notenkraker genaamd: The Nutcracker and the Four Realms. Na verschillende real life versie van oude sprookjes, onder andere door Disney, is nu het korte verhaal van “The Nutcracker and the Mouse King” inspiratie voor de film.

Het eerste gedeelte van de film speelt zich af in de échte wereld. Clara (gespeeld door Mackenzie Foy) gaat op zoek naar de sleutel van een mysterieus ei wat ze van haar overleden moeder heeft geërfd op kerstavond.

De sleutel van het ei is nergens te bekennen. In de avond gaat Clara met haar gezin naar een kerstgala van hun peetvader Drosselmeyer (Morgan Freeman). Hier wordt Clara via een gouden draad naar een winterse wereld geleid. In deze wereld ontmoet ze een Notenkraker-soldaat die haar bijstaat terwijl ze de sleutel probeert terug te pakken van een muis. De soldaat brengt haar naar de regenten van de koninkrijken, van wie ze te horen krijgt dat haar moeder haar voorging in de fantasierijke wereld. Zij moet helaas aan de regenten vertellen dat haar moeder inmiddels is overleden. De regenten willen vervolgens dat Clara helpt met de vrede herstellen met het vierde koninkrijk.

Sfeer

 Met de sfeer in de film zit het wel goed, de fantasiewereld wordt mooi neergezet en het sfeertje doet een beetje denken aan eerder Disney remakes van bijvoorbeeld Alice in Wonderland. Zo is er een rijk wat barst van de kleurrijke bloemen, ook is er een rijk wat bestaat uit allerlei gigantisch snoepgoed. De wereld ziet er levendig uit en de kostuums van alle personages zijn enorm gedetailleerd uitgewerkt. In de film zit ook een stuk ballet uitgevoerd door de Amerikaanse Misty Copeland.

Stroomversnelling

 Zonder al te veel weg te geven, maakt het verhaal op een gegeven moment een bijzondere wending en blijkt het publiek op de verkeerde been te zijn gezet. Deze twist komt echter pas best laat in de film waardoor het verhaal hierna in een stroomversnelling gaat. In principe zou je de twist ook goed kunnen zien aankomen. De wereld is erg mooi neergezet maar vervolgens lijkt het uiteindelijke ‘probleem’ van de film enorm snel opgelost. Waar was al deze opbouw dan voor? Het grote kwaad lijkt wel erg makkelijk te verslaan. Het laatste stuk van de film voelt dan ook afgeraffeld en makkelijk.

De toekomst

Na het zien van meerdere Disney-remakes van oude sprookjes en verhalen raakt Disney zijn magie kwijt. Deze film is een in een standaard format gegoten film en met het verhaal weet Disney geen creatieve wendingen in hun films te brengen. Het verhaal begint met de wereld neerzetten (wat Disney wel enorm goed doet) en hierna wordt het kwaad geïntroduceerd wat dan verslagen gaat moeten worden. Dit kwaad blijkt dan bovendien makkelijk te verslaan. Het is hopen dat Disney bij volgende remakes probeert het verhaal beter te brengen, dan zullen we er ook weer met meer plezier naar kunnen kijken.


Reportage| Ook in Zwolle komen de sprookjes jaarlijks terug. Het Sprookjesfestival tovert de theaters van Zwolle jaarlijks om in een plek vol fantasie. Tijd om ons in een wereld vol prinsessen, draken en mysteries te storten!


Interview| In theater De Spiegel worden de bezoekers van het Sprookjesfestival meegenomen in een muzikaal onderwater avontuur. Sita Vermeulen verschijnt al jaren als verschillende bekende sprookjes figuren op het toneel. Assepoester, Rapunzel en nu ook als de Kleine Zeemeermin. Wat hier nou zo leuk aan is vertelt ze in deze video.


Janneke Schotveld over haar nieuwe sprookjesboek

Omslag ‘De kikkerbilletjes van de koning’ – illustratie Martijn van der Linden

INTERVIEW | Belle en het Beest, Assepoester, Roodkapje, Hans en Grietje. Die verhalen kennen we nou onderhand allemaal wel. Het lijkt wel alsof er geen nieuwe sprookjes bijkomen. Maar niets is minder waar. Janneke Schotveld (44) bracht namelijk in oktober een nieuw sprookjesboek uit: ‘De kikkerbilletjes van de koning’. “Ik liep er al zo lang mee rond, en vorig jaar dacht ik: nú ga ik het maken.”

Janneke is zeker niet onbekend met boeken schrijven. Zo schreef ze al eerder een flink aantal kinderboeken, waaronder de kinderserie ‘Superjuffie’, die in oktober verfilmd is. Maar naast haar fantasievolle kinderboeken had Janneke nog een andere wens: een sprookjesboek schrijven. “Het was een wens die ik al heel lang had, maar het kwam er steeds niet van.” Ze moest eerst nog de uitgever overtuigen, maar dat ging volgens Janneke eigenlijk vrij gemakkelijk. “Toen ze eenmaal een paar sprookjes hadden gelezen, waren ze heel enthousiast.”

Illustratie: Thé Tjong King – Verhaal: ‘De kikkerbilletjes van de koning’ –

De sprookjes in ‘De kikkerbilletjes van de koning’ zijn wel een beetje anders dan de klassieke sprookjes. Ze zijn een stukje moderner. En dat zit hem vooral in de thema’s. “In de klassieke sprookjes staan de man/vrouw rollen vast. Prinsen redden prinsessen, koningen zijn de baas”, vertelt Janneke. “In mijn sprookjes speel ik met die dingen die in de oude sprookjes zo vanzelfsprekend zijn. Twee koningen die een kindje willen, een ‘ridster’ die een prins redt en een prinses die van voetbal houdt.” Janneke legt uit dat gendergelijkheid, homoseksualiteit en diversiteit belangrijke thema’s voor haar zijn. Ze vindt dat die elementen in het huidige kinderaanbod ondervertegenwoordigd zijn, terwijl de maatschappij er nu anders uitziet dan veertig jaar geleden.

“Ik vind het leuk om met die thema’s te spelen, ze te onderzoeken en ze zonder te provoceren een plek te geven”, vervolgt Janneke. Zo vertelt ze dat ze laatst op een streng christelijke school een verhaal uit haar sprookjesboek voorlas. Het verhaal gaat over twee koningen, waarvan hun dochter zoek raakt. “Ik twijfelde, maar ging toch dat verhaal voorlezen. Het werd even stil toen bleek dat die koningen bij elkaar hoorden, maar omdat het verhaal daar verder niet over gaat, vergaten de kinderen het. Toen ik halverwege stopte kwam er protest: doorlezen!”

Illustratie: Lisa van Winsen – Verhaal: Prinses Flora

Deze thema’s hebben voor Janneke ook een persoonlijke lading. “Mijn 18-jarige dochter is lesbisch en heeft in haar kindertijd erg gemist dat dat in bijna geen enkel boek of verhaal voorkwam”, legt Janneke uit. “Dat was de aanleiding voor de sprookjes over twee koningen en twee prinsessen. Ook kinderen met bijvoorbeeld twee moeders of twee vaders zien hun gezinssituatie zelden terug in boeken.” Daarnaast vindt Janneke dat diversiteit van culturen nog niet genoeg in boeken te zien is. “Daarom heb ik aan de illustratoren gevraagd of ze daar wat mee wilden doen.” Maar, ook de klassieke thema’s in sprookjes blijven relevant vindt Janneke. “Je moet ook weer niet doorslaan naar de andere kant. Ook prinsen die prinsessen redden en prinsessen die een prins zoeken mogen er zijn.”

Het uiteindelijke boek bestaat uit vijftien verschillende verhalen met illustraties. “De illustraties mochten zelfs in kleur, toen ik dat hoorde was dat echt een feest.” Illustraties naast sprookjes vindt Janneke dan ook erg belangrijk. “Bij sprookjes is het een samenspel van tekst en illustratie. De versie van Kleine Klaas en Grote Klaas die ik als kind zo geweldig vond was getekend door Eric Carle. Ik heb uren naar die tekeningen gekeken.”

Illustratie: Kees de Boer – Verhaal: Het computervrouwtje

Niet alleen de illustraties brengen kleur aan het boek, ook de fantasie in de verhalen spelen bij sprookjes natuurlijk een belangrijke rol. Janneke vertelt dat die fantasie eigenlijk vanzelf gaat ‘stromen’ tijdens het schrijven. En als het toch even niet lukt? “Dan ga ik vaak in het bos wandelen. Of stofzuigen.” Daarnaast staat ze altijd ‘open’, zoals ze dat zelf noemt. “Dus als ik iets zie, hoor, lees, ervaar wat ik kan gebruiken, dan maak ik daar een soort mentale ‘registratie’ van. Soms verdwijnt die weer, maar als het blijft hangen dan betekent dat vaak dat ik het kan gebruiken.”

Zelf las ze dus vroeger ook sprookjes. Maar Janneke vindt dat ook volwassenen nog plezier kunnen halen uit die verhalen. “Ik ben zelf nooit gestopt het kinderboeken lezen, maar ik weet dat veel volwassenen dat wel doen. Ik denk, als er een genre is wat door alle leeftijden gelezen kan worden, dan zijn het wel sprookjes.”


Door: Petra Platschorre

VERSLAG | In sprookjes woont men niet in huizen, maar in kastelen.En laten we nou net zo’n gaaf sprookjeskasteel in Nederland hebben staan. Kasteel de Haar Utrecht is een droom voor iedereen die stiekem in een sprookje had willen leven. Met ‘Sprookjes van de Haar’, een kindervoorstelling en dit jaar ook een speurtocht, waan je je even in een andere wereld.


Door: Hylke Haagsma

Foto: Disney

ACHTERGROND | Deze maand kwam de nieuwste filmversie van het verhaal van Robin Hood uit. In 1973 verscheen een Amerikaanse animatiefilm van Walt Disney genaamd Robin Hood. Van oorsprong is Robin Hood bekend van de legende en een reeks oude balladen. Volgens de verhalen zou hij stelen van de rijken en het vervolgens verdelen onder de arme bevolking. Toch werd het mede door deze Disneyversie de legende langzaam ook een beetje een sprookje. Robin Hood balanceert mede door het idealistische verhaal tussen een sprookje en sage.

Ik ben zelf altijd enorm geobsedeerd geweest door dit verhaal. Toen ik 8 jaar oud was woonde ik tegenover een klein bos waar ik vervolgens met een goed buigbare tak en wat touw een boog voor mezelf knutselde. Mijn moeder maakte vervolgens een soort groen maliënkolder voor me van een lap groene stof. Met vriendjes speelde ik vervolgens in het bos en altijd wilde ik Robin Hood zijn. Mijn vriendjes moesten het dan maar doen met side-kicks als kleine jan, broeder Tuck en Will Scarlet.

Maar waar komt deze obsessie vandaan? Wat maakt Robin Hood voor mij en voor vele andere het meest ultieme “sprookje”?

Foto: Lionsgate

Het gele hesje van de Middeleeuwen

Theo Meder is onderzoeker orale cultuur, met als specialisatie het volksverhaal. Hij is werkzaam bij het Meertens Instituut. Volgens hem is stelen van de rijken en geven aan de armen het belangrijkste onderdeel van het verhaal. “Ik bedacht me gisteravond nog dat Robin Hood eigenlijk het ‘gele hesje’ van de Middeleeuwen is. In het verhaal van Robin Hood is er aandacht voor de underdog, de mensen die geen macht hebben”, vertelt Meder.

De elite heeft het goed en dat merken de armen mensen volgens Meder. Hierdoor worden de armen toch wat argwanend richting deze rijke mensen met privileges. Robin Hood merkt dit op en begint te stelen van de rijken om gehoor te geven aan de geluiden van onvrede.

” Wat er allemaal echt gebeurd is, áls het verhaal van Robin Hood überhaupt al echt waar is, is nog maar de vraag. Heeft kleine Jan dan wel echt bestaan? En zaken als het splijten van de pijl die al in de roos zat zijn mogelijk aanvullingen op het originele verhaal. Het verhaal word van generatie op generatie verteld en hierdoor veranderd het ook”, aldus Meder.

Foto: Ian Langsdon/EPA

Het verhaal heeft niet zozeer te maken met links of rechts, maar vooral met armoede en onvrede volgens Meder. Armoede gaat op een gegeven moment pijn doen, dat zie je nu met de gele hesjes en dat zag je vroeger in het verhaal van Robin Hood. Veel mensen denken dat Robin Hood een legende is, dit staat echter enkel voor een verhaal met een heilige of een heilig voorwerp. Robin Hood was geen heilige en hierdoor is het geen legende. Een sage is een verhaal meestal over bovennatuurlijke dingen, maar ook over fantasierijke dingen, ook befaamde rovers met hun streken behoren hiertoe. Ook Nederland kent verhalen van Rovers die stalen van huurbazen en dit vervolgens aan de arme huurders gaven die de huur niet konden betalen.

De boodschap die in Robin Hood naar voren komt is ook een boodschap die te maken heeft met naastenliefde. Wees goed voor de mensen om je heen, doe eens iets goeds voor een ander. Het verdelen van de rijkdom en het goed willen doen voor iedereen maakt Robin Hood een idealistisch sprookje naast dat het ook als legende bekend is.

Nog altijd populair

 Ondanks dat het verhaal al enorm oud is blijkt het nog steeds populair. We willen het verhaal van Robin Hood nog steeds zien, in films, in boeken en in series. Juist omdat het in de hedendaagse maatschappij nog steeds relevant is misschien. Er zijn nog steeds flinke verschillen tussen arm en rijk. Er zijn nog altijd arme mensen die zouden smachten om een moderne Robin Hood.

Zo is ook Eric de Jager nog altijd groot fan van Robin Hood. Het verhaal trok hem zelfs zo de middeleeuwen in dat hij dankzij zijn interesse bij een PreHistorisch dorp begon te werken. Het verhaal van Robin Hood speelt elke dag nog een rol van betekenis in zijn leven.


DELEN
Avatar
Hi, welkom op mijn site! Ik ben Sasha Bunink (1999) uit Huizen. Momenteel zit ik in mijn derde jaar journalistiek aan de Hogeschool Utrecht. Binnen de journalistiek ligt mijn passie vooral bij schrijven, ondanks dat ik audiovisuele producties ook erg leuk vind. Mijn interesse ligt meer bij achtergrondverhalen en interviews dan bij het snelle nieuws. Naast mijn opleiding fotografeer ik en schrijf ik graag (fictie) verhalen.